30/06/2026
"Ta phải xem ánh sáng như vật chất". Với nhận định này, trích từ cuộc đối thoại trong "The Singular Objects of Architecture", kiến trúc sư Jean Nouvel đã mở ra một hướng tư duy kiến trúc hoàn toàn khác. Đây không chỉ là một phát biểu mang tính hình ảnh. Đây là nền tảng cho một phương pháp tiếp cận thiết kế, nơi ánh sáng, yếu tố tưởng chừng vô hình, được trao một vai trò cụ thể, có thể định hình và biến đổi không gian.
Nouvel giải thích rằng khi nhìn nhận ánh sáng dưới góc độ vật chất, kiến trúc sư có khả năng "thiết kế để tòa nhà có những biểu hiện khác nhau theo thời gian". Điều này cho phép tạo ra "những hiệu ứng thoáng qua", những khoảnh khắc kiến trúc thay đổi liên tục, đối lập với tính tĩnh tại thường thấy trong nhiều công trình truyền thống. Việc xem ánh sáng như một thực thể có thể thao tác mở đường cho việc kiến tạo những trải nghiệm không gian động, nơi diện mạo công trình không cố định mà biến đổi theo ý đồ thiết kế và điều kiện môi trường. Ông còn liên hệ đến việc vật lý học tìm cách xác định khối lượng của photon, củng cố thêm cho quan điểm xem ánh sáng có "trọng lượng", có thể can thiệp được.
Quan niệm về ánh sáng như vật chất này dẫn đến một định nghĩa lại hoàn toàn về cách sử dụng độ trong suốt trong kiến trúc. Đối với Nouvel, làm việc với độ trong suốt chính là "làm việc với vật chất để mang lại cho tòa nhà những diện mạo khác nhau." Ông phê phán cách tiếp cận đơn giản hóa độ trong suốt, xem đó như một phương tiện để nhìn xuyên thấu mọi thứ một cách trần trụi. Thay vào đó, Nouvel giới thiệu khái niệm "trans-appearance", có thể hiểu là "sự xuất hiện xuyên thấu" hay "siêu xuất hiện". Đây là nơi độ trong suốt được sử dụng để tạo ra các lớp lang cảm giác, việc tạo nên trạng thái mơ hồ có chủ đích, và những tương tác phức tạp giữa bên trong và bên ngoài.
Công trình Quỹ Cartier là một ví dụ điển hình Nouvel đưa ra để minh họa cho "trans-appearance". Ông mô tả cách tòa nhà này "chơi với các hiệu ứng của tính ảo, của cách thức xuất hiện," nơi người xem thường xuyên phân vân "liệu họ đang nhìn thấy bầu trời hay sự phản chiếu của nó." Việc tạo nên trạng thái mơ hồ này không phải là một khiếm khuyết. Nó là một chủ đích nghệ thuật, tạo ra "sự tương tác của nhiều lần xuất hiện." Ánh sáng, qua các bề mặt kính, qua sự phản chiếu và khúc xạ, trở thành công cụ chính để kiến tạo những trải nghiệm thị giác đa chiều này. Cách các cuộc triển lãm bên trong, ví dụ như khi toàn bộ tầng trệt chìm trong bóng tối cho một sự kiện, cũng là cách Nouvel dùng ánh sáng (hoặc việc thiếu ánh sáng) để thay đổi hoàn toàn nhận thức về không gian.
Việc làm chủ ánh sáng theo cách này có những hàm ý sâu rộng hơn cho kiến trúc. Khi kiến trúc sư có thể điều khiển cách ánh sáng biểu hiện, họ có thể tạo ra những không gian linh hoạt hơn, đáp ứng tốt hơn với những thay đổi của thời gian và nhu cầu sử dụng. Kiến trúc không còn bị giới hạn bởi khối vật chất nặng nề. Thay vào đó, nó có thể trở nên nhẹ nhàng hơn, thanh thoát hơn, được định hình bởi những yếu tố như ánh sáng và bóng tối. Đây là một bước tiến hướng tới một kiến trúc của trải nghiệm, nơi cảm nhận của con người trở thành trung tâm.
Jean Nouvel, với tư duy xem ánh sáng như một vật liệu kiến trúc, đã đặt ra những câu hỏi quan trọng về bản chất của việc xây dựng và cảm thụ không gian. Ông không chỉ đơn thuần sử dụng ánh sáng để chiếu sáng. Ông biến ánh sáng thành một công cụ để tạo ra những lớp nghĩa, và để mời gọi một cuộc đối thoại liên tục giữa công trình, môi trường và người trải nghiệm. Đó là một cuộc cách mạng trong nhận thức, nơi ánh sáng thực sự trở thành vật chất kiến tạo.
____________
Bài viết tham khảo thông tin từ cuộc trò chuyện giữa Jean Baudrillard và Jean Nouvel in trong cuốn sách The Singular Objects of Architecture, xuất bản bởi University of Minnesota Press vào năm 2002
________
Giả thuyết kiến trúc
Architecture Hypothesis
