25/08/2021
Những nhầm lẫn thường gặp về Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu
ーーー
Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu nổi lên chủ yếu nhờ văn hóa đại chúng và trào lưu hâm mộ Tân Tuyển Tổ, vì vậy không tránh khỏi có nhiều ngộ nhận không đúng với sự thật lịch sử.
Dưới đây, chúng tôi chỉ ra năm điều mà chúng tôi cho là quan trọng nhưng thường bị đại chúng lầm lẫn về lịch sử cũng như tính chất của môn phái mang tên Thiên Nhiên Lý Tâm.
ーーー
1/ Thí Vệ Quán
Đạo trường của Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu thường được công chúng biết đến với tên Thí Vệ Quán. Nhưng cái tên này hóa ra là do các nhà văn nghĩ ra khi viết về Tân Tuyển Tổ.
Cái tên Thí Vệ có lẽ xuất phát từ việc chữ Thành (Makoto) trên lá cờ của Tân Tuyển Tổ khá giống với chữ Thí. Còn chữ Vệ ám chỉ nhiệm vụ trị an của Tân Tuyển Tổ.
Không ai biết chắc tên đạo trường đầu tiên của Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu. Có nguồn phỏng đoán rằng khu đất bên kênh Yagen (nay thuộc Tokyo) mà lưu tổ Kondo Kuranosuke dựng đạo trường được gọi là Thí Hội Trường (Shiaijo, nghĩa là nơi tỷ thí). Chúng tôi nghiêng về thuyết cho rằng đạo trường được gọi là Kondo Dojo (Cận Đằng Đạo Trường), tương tự như Chiba Dojo (Thiên Diệp Đạo Trường) lừng lẫy thời Mạc Mạt.
Đến thời tông gia* thứ năm, Kondo Yugoro (1851-1933), môn phái mới có tên đạo trường “kiểu truyền thống” (có chữ Quán) đầu tiên. Đó là Phát Vân Quán** (Hatsuunkan), được kiếm sĩ lừng danh Yamaoka Tesshu đặt tặng khi ông ghé thăm.
Ngày nay, ba nhánh Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu xuất phát từ Phát Vân Quán vẫn tỏ ý uống nước nhớ nguồn bằng cách không đặt tên đạo trường mà chỉ đặt tên hội/nhóm của họ, đó là Môn Nhân Hội (đại diện chính thức tại Vũ Đạo Quán), Bảo Tồn Hội và Kiếm Cứu Hội.
2/ Chết cùng Tân Tuyển Tổ
Chính chúng tôi, khi lần đầu xem video diễn vũ của Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu, đã bất ngờ vì nghĩ môn phái này đã chết cùng Tân Tuyển Tổ.
Kondo Isamu và Okita Souji có thể là hai vị sư phụ giỏi nhất của môn phái khi đó, nhưng ngoài họ, Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu vẫn còn hàng chục vị thầy khác thuộc thế hệ thứ ba và thứ tư cùng hàng nghìn môn đồ tập trung tại Tama (khu vực Tây Tokyo ngày nay).
Isamu vốn mang họ Miyagawa, được nhà Kondo nhận nuôi để kế thừa môn phái. Nhà Miyagawa sau đó vẫn tiếp tục gìn giữ Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu. Một người cháu họ của Isamu, Miyagawa Nobuyasu, sau này kết hôn với Kondo Tama, con gái Isamu, và trở thành tông gia thứ năm Kondo Yugoro, chính là người lập nên Phát Vân Quán và đưa môn phái phổ biến khắp vùng Tama. Hiện nay, một hậu duệ khác của nhà Miyagawa là Miyagawa Seizo đang lãnh đạo Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu Dũng Vũ Quán.
Ngoài nhánh Kondo, Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu còn một nhánh lớn khác, xuất phát từ một vị thầy thuộc thế hệ thứ ba (trước thời Kondo Isamu) mang tên Matsuzaki Masasaku. Đại diện nổi bật của dòng này hiện nay là Thí Vệ Quán do Takatori Tenshin tiên sinh lãnh đạo.
3/ Không gián đoạn
Trái với hiểu nhầm thứ hai, hiểu nhầm phổ biến thứ ba trong công chúng là Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu vẫn được truyền dạy liên tục không gián đoạn tại vùng Tama, và rằng ngày nay chúng ta vẫn có thể học tập trọn vẹn kiếm thuật “chính tông” của môn phái.
Những biến động trong xã hội Nhật Bản như việc xóa bỏ giai cấp võ sĩ, Phế Đao Lệnh hay quá trình hiện đại hóa theo kiểu phương Tây đã khiến võ thuật thời Edo mất đi vị thế, dẫn đến sự cáo chung của nhiều môn phái dù lớn hay nhỏ. Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu tuy còn tồn tại nhưng cũng chịu ảnh hưởng nặng nề.
Tuy Phát Vân Quán phát triển mạnh mẽ dưới sự lãnh đạo của tông gia Yugoro nhưng có lẽ chính trong giai đoạn cực thịnh này, phần Bổng thuật đã bị loại bỏ khỏi chương trình luyện tập do các môn sinh trẻ tuổi của thời đại mới chỉ hứng thú với kích kiếm.
Tiếp đó, người kế thừa môn phái, Kondo Hisataro tử trận trong chiến tranh Nga – Nhật khi mới hai mươi hai tuổi đã chính thức đặt dấu chấm hết cho dòng họ Kondo. Người con thứ hai của Yugoro tiên sinh (với người vợ khác, nghĩa là không mang dòng máu Kondo) là Shikichi cũng qua đời khi mới ngoại tứ tuần khiến cho Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu dòng Kondo không còn ai lãnh đạo trong hơn mười năm, từ năm 1936 cho đến khi Đại chiến kết thúc.
Người có công hồi sinh Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu là Kato Isuke, học trò của hai tông gia Yugoro và Shikichi. Vấn đề là khi được điều sang Trung Quốc chiến đấu, Kato mới chỉ đạt đến cấp Mục Lục (cấp thứ hai trong môn phái). Dù về sau ông đạt đến 8 đẳng trong môn Kendo hiện đại và giảng dạy tại sở cảnh sát nhưng không bao giờ có cơ hội học tiếp Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu với các bậc thầy nhà Kondo. Hầu hết kỹ thuật cấp cao trong nhánh Kondo hiện nay, ví dụ như toàn bộ phần bạt đao, là kỹ thuật phục dựng từ truyền thư hoặc ghi chép của môn đồ các thế hệ trước.
Điều này cũng có nghĩa là tất cả truyền thư trên cấp Mục Lục trong các hội tách ra từ Phát Vân Quán (cụ thể là Môn Nhân Hội và Bảo Tồn Hội – Kiếm Cứu Hội đã bỏ hệ thống cấp bậc này) đều là giả, hoặc cùng lắm là có ý nghĩa tượng trưng, chứ hoàn toàn không có giá trị thực tế.
4/ Không cần áo giáp
Hoàn toàn không quá lời nói rằng Kondo Isami là một nhân vật có một không hai trong thời kỳ Edo. Xuất thân nông dân, Kondo đã dùng tài nghệ kiếm thuật và ý chí sắt đá của mình vươn lên tầng lớp võ sĩ, thậm chí trở thành hatamoto, có quyền gặp Tướng Quân. Ở quê hương Tama, Kondo và Hijikata là những anh hùng từ lâu trước khi chính quyền Minh Trị xá tội và các tiểu thuyết thời đại khởi đầu trào lưu hâm mộ Tân Tuyển Tổ.
Để giải thích “hiện tượng” Kondo, một số tiểu thuyết gia đã mô tả Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu như một môn phái huyền bí, không luyện tập với kiếm tre (shinai) và áo giáp (bogu) mà chỉ dùng mộc đao và nhờ vậy Kondo cùng các thành viên Tân Tuyển Tổ có được thứ kiếm pháp nhất kích tất sát. Nguồn gốc của lời đồn “không giáp” có lẽ xuất phát từ ghi chép nói rằng Kondo, Hijikata và Souji đều không hề nổi bật với kích kiếm nhưng họ đánh thật thì rất giỏi.
Sự thật, như chúng ta đều biết, Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu là một lưu phái kích kiếm, và tuy có những điểm khác biệt đáng kể với các lưu phái đương thời (chẳng hạn như việc rất coi trọng nhu thuật) nhưng chắc chắn là Kondo và các chiến hữu đều có luyện tập với áo giáp và kiếm tre.
Áo giáp được coi trọng đến mức Kondo ngay khi ổn định ở Kyoto đã gửi thư về Edo nhờ bạn bè gửi áo giáp đến. Trong các sự kiện nổi tiếng như vụ bố ráp quán Ikeda, tất cả đội viên Tân Tuyển Tổ đều được trang bị áo giáp đầy đủ và nhờ vậy áp đảo được đối thủ, vốn cũng đều là kiếm sĩ giỏi của phiên Choshu.
Ngày nay, các nhóm Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu vẫn tiếp tục luyện tập những kỹ thuật quật ngã và khống chế đối thủ mặc áo giáp; đó là bằng chứng cho thấy môn phái này coi trọng áo giáp đến mức nào.
5/ Kondo tay trắng
Các sản phẩm văn hóa đại chúng ít khi mô tả thời niên thiếu của Kondo Isamu và chúng ta thường không hiểu làm thế nào một người nông dân, hẳn là không giàu có gì, lại được luyện tập kiếm thuật từ nhỏ một cách bài bản đến mức được chọn kế thừa môn phái, rồi sau đó đột nhiên tham gia nhóm lãng sĩ, lập công và được ban bổng lộc.
Dựa trên những thông tin được nhiều nguồn ghi lại, chẳng hạn như đôi guốc to bất thường, cơ thể lực lưỡng và, được nhắc đến nhiều nhất, cái miệng siêu rộng đến mức nhét vừa cả nắm tay, người ta dễ dàng tưởng tượng ra một Kondo Isamu lực điền thô kệch chỉ biết cậy sức. Tông gia như vậy thì môn phái thế nào?
Thực tế là gia đình Miyagawa không hề nghèo. Cha của Katsugoro (tức là Isamu sau này), ông Hisajiro, không chỉ đủ giàu để xây đạo trường riêng tại tư gia, mời tông gia Kondo Shusuke đến dạy cho các con, mà còn đủ học thức để thường xuyên đọc sử (vốn là thứ rất được coi trọng trong giáo dục Nho học) cho ba người con trai. Bản thân Katsugoro cũng rất thích đọc sách, nhất là truyện 47 võ sĩ Ako và Tam Quốc Diễn Nghĩa. Nhờ có nền tảng như vậy mà Katsugoro 14 tuổi nhập môn và 15 tuổi đã được cấp Mục Lục, rồi được sư phụ Shusuke nhận làm dưỡng tử, chính thức trở thành samurai với tên Kondo Isamu.
Khi chuyển lên Edo sống, Isamu tiếp tục luyện tập và dạy kiếm thuật, nhờ đó giao du với nhiều võ sĩ và phát triển lập trường chính trị của mình. Trong thời kỳ Mạc Mạt, các đạo trường không chỉ là nơi luyện võ mà còn là chỗ giao lưu văn hóa, khoa học, chính trị. Không phải tự nhiên mà ba nhân vật chính trị nổi bật thời kỳ này là Sakamoto Ryoma, Takechi Hanpeita và Katsura Kogoro cũng là những người đứng đầu ba đạo trường lớn nhất Edo – lần lượt là Thiên Diệp Đạo Trường của Bắc Thần Nhất Đao Lưu, Sĩ Học Quán của Kính Tâm Minh Trí Lưu và Luyện Binh Quán của Thần Đạo Vô Niệm Lưu. Thông qua kiếm thuật, Isamu tập hợp được một nhóm các kiếm sĩ vào loại giỏi nhất đương thời, lập nên nhóm lãng sĩ mà về sau sẽ trở thành nòng cốt của Tân Tuyển Tổ.
Từ anh nông dân Miyagawa Katsugoro trở thành “cục trưởng ác quỷ” Kondo Isamu, nỗ lực cá nhân hơn người là không phải nghi ngờ. Nhưng nếu thiếu hoàn cảnh may mắn, không có cộng sự trung thành và đặc biệt là những tiểu thuyết gia sục sôi tinh thần “xét lại”, rất có thể Kondo Isamu sẽ mãi mãi là một tên tội phạm đáng khinh bỉ, còn Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu cũng chỉ là một trong số mấy trăm phái kích kiếm nhà quê, vĩnh viễn bị lãng quên dưới lớp bụi thời gian mà thôi.
ーーー
Chú thích:
* Một số nghiên cứu gần đây kết luận rằng Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu không có chế độ tông gia (nghĩa là thừa kế theo kiểu cha truyền con nối) mà chỉ có các vị sư phụ (shihan, Hán Việt là “sư phạm”) các thế hệ. Kondo Yugoro là vị shihan thế hệ thứ năm. Tuy nhiên, do chưa thống nhất cách gọi nên chúng tôi vẫn tạm dùng từ “tông gia” (soke).
** Theo từ điển Hán Việt thì phải đọc là Bát Vân Quán, nhưng chúng tôi thích âm Phát hơn, và vì âm Ph là âm kim (mới) của âm cổ B nên chúng tôi vẫn giữ cách đọc là Phát Vân Quán với chữ Hán không thay đổi.
ーーー
Ảnh: từ website của Võ Thuật Bảo Tồn Hội
1/ Tông gia, hay Shihan, Kondo Yugoro (người ngồi chính giữa) cùng các môn hạ Thiên Nhiên Lý Tâm Lưu tại Phát Vân Quán.
2/ Phát Vân Quán vào khoảng giữa những năm 2000.
ーーー
#古流 #剣術 ＃撃剣 #天然理心流
