03/06/2021
Çevgan, Çevgen ya da Çöğen, tarihi milattan öncesine dayanan, Orta Asya Türkleri tarafından Akhal-Teke Atları üzerinde oynanan bir tür savaş oyunudur.
Oyun geniş bir alanda, iki takım halinde ayrılmış atlıların, ellerindeki ağaçtan sopalarla keçi derisinden yapılmış topu, karşı tarafın kalesine atmaları esasına dayanmaktadır.
Kaşgarlı Mahmud' un Divan'u Lügatit-Türk'te de bahsettiği oyunun amacı aynen ciritte olduğu gibi kişinin at üzerinde hareket kabiliyetlerini geliştirmesini sağlamak, savaşa hazırlamaktır.
Orta Asya' daki Türklerin yanı sıra batıya göçen Türklerde bu oyunu oynamaya devam etmişlerdir. Örneğin Osmanlı Devleti zamanında da Çevgan oynandığı Evliya Çelebi' nin Seyahatnamesinde bahsedilmektedir. Günümüzde Türki Cumhuriyetlerde kural ve oynanış itibarıyla Çevgana benzeyen Gökbörü (Kökpar) halen oynanmaktadır.
Ayrıca, Farslı şair Firdevs, M.Ö. 600’de oynandığı var sayılan bir maçı, 10’uncu yüzyılda kaleme alıp 1500 yıldan fazla bir süre sonra yazmış olması nedeniyle belirtilen tarihin doğruda olmayabileceği ifade edilmiştir. Pek çok kaynakta dünyadaki ilk uluslararası polo müsabakası olarak Türkmenler ile Perslerin arasında oynandığı (M.Ö. 600) ve bu müsabakayı Türkmenlerin yendiği kaydedilmiştir. Bu maçı kazanacak kadar mahir olan bir kavmin adını zikredilmesi, oyunun kaynağı konusunda proto tipinin ve organizasyonun göz önünde tutulmaması eleştirilerek oyunun çıkış yerinin İran değil Orta Asya olduğu belirtilmiştir
Kazakistan coğrafyasında MÖ. 2000 yıllarına ait kaya resmi (Saymalıtaş), oyunun proto tipine ait ön bilgiler bu görüşü doğrulamaktadır. Oyunun ilk formunun İç Asya / Orta Asya’dan Çin’e, Japonya’ya, Tibet’e, Hindistan’a, Bizans’a ve Mısır’a yayıldığına dair kesin ifadeler yer almaktadır.
Selçuklu tarihinde, hükümdarın en büyük iltifatı kendisinin de iştirak edeceği oyuna, iltifata lâyık görülen şahsın davet edilmesi, elçilere en büyük ikramlardan birisinin de meydana davet ederek hükümdarında yer aldığı çöğen(çevgan) oyununun seyrettirilmesi olarak belirtilmiştir.
Çevgan, tarihi süreç içinde Polo adıyla İngilizler vasıtasıyla dünyaya yayılmıştır.