Osiedle Wilga to osada stanowiącą odrębne sołectwo w obrębie gminy wiejskiej Wilga (powiat garwoliński, województwo mazowieckie). Zgodnie z opracowaniem Pana Zbigniewa Węgrzynka, nieżyjącego już regionalisty i badacza dziejów okolic Wilgi (www.vilca.pl), to unikatowe założenie planistyczne i przestrzenne ma niemal 100-letnią historię powstania (1929). Pierwotnie znane jako Osiedle Klimatyczne „Wi
lga nad Wisłą”, po wojnie zwane Osiedlem Turystyczno-Wypoczynkowym (w języku potocznym ta nazwa skrót „OTW” nadal jest często spotykana). Dzisiejszy plan Osiedla Wilga niemal w 100% pokrywa się z pierwotnym planem zagospodarowania. Osiedle powstało na gruntach należących do majątku Wilga, będącego wówczas własnością hrabiów Marii Ludwiki i Stanisława Kostki Rostworowskich, który nabyli 4 czerwca 1927 r. Zakupiony majątek okazał się inwestycję nietrafioną. Znaczna część lasów była przetrzebiona. Na zakupionych terenach dominowały jałowce i sosny-samosiejki. Pozostały majątek stanowiły zaniedbane i zdewastowane stawy rybne, budynki gospodarcze i grunty rolne w bardzo, mimo żyznych ziem, stanie. Dodatkowo majątek był zadłużony. Bardzo trudna sytuacja i brak perspektyw na istotną poprawę sytuacji majątku, skutkowało podjęciem decyzji przez hr. Rostworowskiego decyzji o parcelacji znacznej części majątku na działki letniskowe. Osiedle Wilga dzieli od powszechnie wówczas znanego, wzorcowego, uzdrowiska Otwock, tylko kilkadziesiąt kilometrów. Właściciel majątku dostrzegł istotne podobieństwa między Wilgą a Otwockiem (wydmy, lasy sosnowe, miejscowości położonej na tej samej wysokości) i uznał, że możliwe jest stworzenia na terenie Wilgi miejscowości „klimatycznej”. Wilga była miejscowością bardzo źle skomunikowaną z Warszawą. W związku z tym droga wodna Wisłą, którą wówczas pływały parostatki Polskiej Żeglugi Rzecznej „Vistula” linii puławskiej i sandomierskiej przewożące pasażerów i towary, okazała się atrakcyjnym pomysłem. Tym samym Osiedlu Wilga nadano specyficzny rys związany z położeniem Osiedla nad rzekami Wisłą i Wilgą. Projekt tworzenia Osiedla Klimatycznego podzielono na dwa etapy, a opracowanie planów pierwszej części osiedla powierzono znanemu włoskiemu architektowi Andrzejowi Boni, który zaprojektował nieco ponad 2,5 tysiąca działek, z których większość miała tę samą powierzchnię 2560 m2. Na terenie osiedla zaprojektowano dom zdrojowy, hotel, park osiedlowy, ogrody dla zabaw dzieci, hale targowe, boiska sportowe, korty tenisowe oraz kanał wewnętrzny łączący rzeki Wilga i Wisła z przystaniami dla kajaków i łódek. Przy jego ujściu nad Wisłą znajdował się port żeglugi rzecznej z przystanią dla żaglówek i restauracją dla podróżnych oraz przyszła elektrownia wodna zasilająca prądem Osiedlę i Wilgę. Na wysokim brzegu rzeki Wisły zaprojektowano park z zakładem kąpielowym. Układ komunikacyjny stanowiły drogi, ronda oraz mosty na kanale. Powodzenie sprzedaży działek na terenie Osiedla przyczyniło się do dodatkowych planów jego rozbudowy (dodatkowa część Osiedla - Wilga nad Wisłą 2). Oba projekty zostały połączone i od 31 stycznia 1930 roku funkcjonują jako „Wilga nad Wisłą. Osiedle Klimatyczno–Wypoczynkowe”. Podczas kampanii wrześniowej i okupacji Osiedle nie poniosło większych strat materialnych. W niektórych domkach letniskowych zamieszkiwali ich właściciele. Przy byłym kasynie Niemcy utworzyli obóz pracy dla żydów. Osiedle zostało wyzwolone 27 lipca 1944 r. przez żołnierzy radzieckich. Wkrótce Osiedle i okoliczne tereny stały się miejscem koncentracji wojsk radzieckich, a wkrótce I Armii Wojska Polskiego. Na obszarze osiedla kopano transzeje, stanowiska dla artylerii, schrony i transzeje dla żołnierzy. Na terenie ośrodka „Współpraca” (dziś hotel Las-Woda) zorganizowano radziecki szpital polowy. Ciała żołnierzy poległych lub rannych grzebano w zbiorowej mogile w pobliżu ośrodka „Współpraca” lub innych pojedynczych mogiłach na terenie Osiedla. Działania wojenne spowodowały w znacznym stopniu zniszczenie istniejącego drzewostanu i ziemi oraz istniejących budynków. Atrakcyjność Osiedla i chęć posiadania działki w Wildze sprzyjała dzieleniu przez okolicznych właścicieli prywatnych lasów na działki rekreacyjne dla chętnych, którzy nie mogli kupić działek na Osiedlu. Podział nowych terenów rekreacyjnych często odbywał się kosztem układu komunikacyjnego co jest obecnie uciążliwe dla wczasowiczów i obsługi. Powstały, więc działki rekreacyjne na terenach lasów należących do mieszkańców wsi Skurcza, Żabieniec Stary i Nowy, Tarnów, Wilga, Cyganówka, Malinówka, Celejów, Trzcianka. Pod koniec lat osiemdziesiątych na terenie Osiedla jeszcze działały następujące ośrodki wypoczynkowe: W 1992 roku na terenie Osiedla znajdowały się 24 ośrodki wypoczynkowe (w tym 4 całoroczne) z ponad dwoma tysiącami miejsc noclegowych, z tego blisko 300 w ośrodkach całorocznych. Działek zabudowanych było 885, a liczbę użytkowników tych działek na podstawie obserwacji oszacowano maksymalnie na 3600 osób. Po transformacji państwa, działania rządu i właścicieli ośrodków wypoczynkowych doprowadziły na przełomie XX i XXI w. do stopniowego upadku ośrodków lub przekształceń własnościowych. Ośrodki dzielono i sprzedawano pracownikom, osobom prywatnym, przekształcano w spółki, przekazywano na rzecz Skarbu Państwa lub mienia komunalnego Gminy Wilga. W wyniku powyższych działań przestało istnieć 20 ośrodków wypoczynkowych. Po przywróceniu samorządu lokalnego gminy uzyskały osobowość prawną w wyniku, czego mogły stać się właścicielami nieruchomości. Stanisława Kostki Rostworowskiego i jego żony Marii Ludwiki stworzenia Osiedla Wypoczynkowego Wilga nad Wisłą oraz jego zaprojektowanie przez architektów Andrzeja Boniego i Tadeusza Nowakowskiego stał się wyjątkowym w skali kraju. Decyzja o wydzieleniu sołectwa Osiedla Wilga z dotychczasowego sołectwa Wilga, podjęta z inicjatywy mieszkańców przez władze i radę gminy w 2022 roku (więcej informacji w oddzielnych postach) w symboliczny sposób nawiązuje do unikatowości przedwojennego założenia Osiedla. Jest podkreśleniem szczególnej tożsamości miejsca będącego z jednej strony osadą na terenie wiejskiej gminy Wilga, z drugiej zaś wyjątkowym, leśnym założeniem rekreacyjno-mieszkalnym, które trudno porównać z jakimkolwiek innym na terenie kraju. (oprac. własne: Marcin Olkowicz, na podstawie materiałów Pana Zbigniewa Węgrzynka www.vilca.pl )
