16/09/2026
Dyktator, który nienawidzi fantasy i baśni
W historii polskiego kina fantastycznego niewiele jest postaci, które tak dobitnie ucieleśniałyby lęk przed nadciągającą epoką maszyn, jak Wielki Elektronik z „Podróży Pana Kleksa” Krzysztofa Gradowskiego. Uosabia on złoczyńcę, którego obecność w pamięci widzów dorównuje niemal kultowemu Golarzowi Filipowi z pierwszej części, choć obaj antagoniści różnią się od siebie w sposób fundamentalny. Filip był szaleńcem w świecie baśni, człowiekiem, który próbował nagiąć magię do własnych celów, posługując się przy tym podstępem, groteską i rozpaczliwą potrzebą uznania. Wielki Elektronik nie potrzebuje uznania. On już wygrał, przynajmniej we własnym mniemaniu. Jest imperatorem Wyspy Wynalazców, samozwańczym architektem nowego porządku, w którym nie ma miejsca na przypadkowość, natchnienie ani opowieść. Jego władza nie bierze się z chaosu, lecz z systemu, nie z buntu, lecz z pragnienia doskonałości, nie z zemsty, lecz z zimnego przekonania, że świat należy naprawić, a naprawa ta musi polegać na wyeliminowaniu wszystkiego, czego nie da się zmierzyć, zważyć i zaprogramować. I tu właśnie czai się najgłębsza osobliwość tej postaci. Wielki Elektronik nie jest po prostu wrogiem Kleksa. On jest wrogiem samej idei baśni. W jego oczach baśniowość wyrażana przez nurt fantasy to nie tyle gatunek literacki, ile skaza na ludzkim umyśle, atawizm, który trzeba wyplenić, zanim człowiek stanie się istotą naprawdę racjonalną. Kocha natomiast science fiction, ale tylko tę jego wersję, w której technologia istnieje sama dla siebie, bez emocji, bez metafor, bez cienia niepewności. Jego Wyspa Wynalazców wygląda jak zrealizowana utopia rodem z najtwardszych nurtów SF: metal, automaty, laboratoria, precyzja. I właśnie dlatego ten łajdak wysyła Alojzego Bąbla, by zniszczył beczkę magicznego atramentu - bo atrament to tworzywo nieskrępowanej wyobraźni, a ta w jego przekonaniu musi być ograniczona prawami fizyki oraz równianiami.
Henryk Bista, aktor o twarzy, która zdawała się stworzona do ról ludzi naznaczonych jakąś wewnętrzną skazą, zagrał Wielkiego Elektronika z powściągliwością przeplataną z szaleństwem. Jego Elektronik zwykle nie krzyczy, nie wpada w histerię, nie zdradza emocji, chodź zdarza się mu przejść w retorykę jako żywo przypominającą przemówienia austriackiego akwarelisty. Bije od niego chłód, który sprawia, że nawet stojący obok pułkownik Alojzy Bąbel, grany z kolei z przesadną, niemal operetkową ekspresją, wydaje się jedynie narzędziem, trybikiem w machinie, którą ktoś inny zaprojektował. I właśnie o to chodzi. Bąbel jest wykonawcą, nie twórcą. Jego sabotaż, będący pierwszym aktem agresji w filmie, to zamach nie tyle na konkretny przedmiot, ile na samą możliwość opowiadania. Bez atramentu nie powstaną opowieści o smokach, elfach i magii przygotowywane na festiwal, a w świecie, w którym opowieści są fundamentem rzeczywistości, oznacza to uderzenie w sam rdzeń istnienia. Wielki Elektronik nie chce zdobyć Bajdocji. On po prostu chce udowodnić, że Bajdocja jest zbędna, że świat można urządzić bez niej, bez fantasy, bez wyobraźni, bez tego całego nieporządku, który ludzie nazywają cudem. Jego konflikt z Panem Kleksem jest więc także konfliktem estetycznym i światopoglądowym. Stanowi spór o to, czy przyszłość należy do cudu, czy do kalkulacji, do atramentu, czy do kodu, do baśni, którą się opowiada, czy do symulacji, którą się wykonuje.
Najbardziej zastanawiające jest jednak to, że Gradowski świadomie prowadzi grę z poprzednią częścią, pogłębiając wątki, które w „Akademii Pana Kleksa” były zaledwie zarysowane. Tam Filip, w akcie desperacji, tworzył komputerowe dziecko Adolfa, próbując użyć technologii jako broni przeciwko magii. Była to jednak broń w ręku szaleńca, doraźny środek, który wymknął się spod kontroli. W „Podróżach Pana Kleksa” technologia nie jest już narzędziem, lecz reprezentuje nową cywilizację. Wielki Elektronik dysponuje armią robotów, laboratoriami, laserami i zdolnością do przywrócenia "do życia" samego Golarza Filipa, tym razem w wersji mechanicznej, pozbawionej resztek człowieczeństwa. To podwojenie antagonisty ma w sobie coś z gorzkiej diagnozy. Świat maszyn nie potrzebuje już żywych szaleńców, by szerzyć zniszczenie. Wystarczy, że zachowa ich formę, odrzuci pamięć, a z dawnej osoby pozostawi jedynie funkcję. Robotyczny Filip jest dowodem na to, że w uniwersum Kleksa zło potrafi się zreplikować, że można je zaprojektować, zoptymalizować i wdrożyć do produkcji. I jest też symbolem ostatecznej porażki tej wizji. Bo Filip, nawet jako szaleniec, był jeszcze człowiekiem. W wersji mechanicznej staje się już tylko cytatem z samego siebie, martwym powtórzeniem, które ma dowodzić wyższości science fiction nad fantasy, a tymczasem dowodzi czegoś wręcz przeciwnego - że świat bez baśni nie jest w stanie wygenerować niczego poza powieleniem dawnych form.
I tu dochodzimy do sedna, które sprawia, że postać Wielkiego Elektronika starzeje się lepiej, niż ktokolwiek mógłby przypuszczać w roku 1985. Jego konflikt z Panem Kleksem nie jest prostą walką magii z technologią, choć na pierwszy rzut oka tak to właśnie wygląda. Po jednej stronie mamy Bajdocję - krainę atramentu, opowieści, fantazji i twórczego nieporządku. Po drugiej - Wyspę Wynalazców, gdzie wszystko działa, nic nie zawodzi, a mimo to nie powstaje tam nic, co mogłoby poruszyć serce. Elektronik wierzy, że przyszłość należy do systemu, do automatyzacji, do świata, w którym człowiek zostanie zredukowany do roli konsumenta własnej doskonałości. Jego nienawiść do fantasy jest w istocie lękiem przed wszystkim, czego nie można przewidzieć, zaprojektować ani sprzedać. Pan Kleks wie natomiast, że technologia bez wyobraźni jest martwa, że maszyna może wykonać rozkaz, ale nie napisze bajki, nie dlatego, że nie potrafi, lecz dlatego, że nie wie, po co miałaby to zrobić. W epoce, gdy algorytmy generują teksty, obrazy i muzykę, a sztuczna inteligencja wkracza w kolejne sfery ludzkiej twórczości, pytanie postawione przez Gradowskiego nabiera niespodziewanej aktualności. Nie chodzi już o to, czy maszyny przejmą władzę. Chodzi o to, czy my sami, zafascynowani ich sprawnością, nie oddamy im tego, co czyni nas ludźmi czyli zdolności do zmyślania, do wiary w niemożliwe i do opowiadania historii, których żadna maszyna nie uznałaby za potrzebne. Wielki Elektronik nienawidzi fantasy, bo fantasy jest dowodem na to, że człowiek nigdy nie zadowoli się samą sprawnością. I właśnie dlatego jego przegrana, choć w filmie przesądzona, w naszej rzeczywistości wciąż pozostaje nierostrzygnięta.
__________
Zdjęcie: Kadr z filmu "Podróże Pana Kleksa" (1985).
(Błażej Partyka)
