24/07/2025
मधेश प्रदेशमा खडेरी – जनजीवन र आशाको सङ्घर्ष
१. खडेरीले आहत बनेको मधेश
सन् २०८१ को मनसुन सुरू भएदेखि नै मधेश प्रदेशका किसान, बालबालिका, बृद्धबृद्धा सबैको अनुहारमा चिन्ता देखिन थाल्यो। वर्षा आउँछ भन्ने आशामा धेरैले आफ्ना खेतमा गोडमेल गरेका थिए। तर, जब आकाशले पानी दिनै छोड्यो, बिस्तारै यो समस्या विपत्तिमा परिणत भयो। नेपाल सरकारले २०८१ असार महिनामा मधेशलाई खडेरीग्रस्त क्षेत्र घोषणा गर्यो – आठै जिल्लालाई आपत्कालीन अवस्थाको रूपमा मान्यता दिँदै। (MyRepublica, २०८१)।
२. पानीको बाटो कुरिरहेछन् खेतबारी
नेपाल सरकारको जल तथा मौसम पूर्वानुमान विभागले मधेशमा "सामान्यभन्दा बढी वर्षा हुने" अपेक्षा गरेको थियो। तर विपरीत रूपमा, वर्षा ८०% भन्दा कम भयो। असारको अन्तिमसम्म पनि धेरैजसो खेत सुकेका थिए, माटो चिराचिरा परेको थियो। किसानका आँखामा आँशु थियो, किनभने उनीहरूको सारा आशा बालीमा निर्भर थियो। (Farsight Nepal, २०८१)।
३. भोक र बर्बादीको डर
मधेशलाई नेपालको "धानको भण्डार" भनेर चिनिन्छ। तर, यो वर्ष खेतमा पानी नपरेपछि धान रोपाइँ निकै कम भयो। सरकारको तथ्याङ्कअनुसार, गत वर्षको तुलनामा रोपाइँ २०–३० प्रतिशतले घटेको छ। सर्लाही, महोत्तरी, धनुषा लगायतका जिल्लामा धेरैजसो खेत बाँझै छन्। यसले चामलको उत्पादन घटाउने मात्र होइन, हजारौँ परिवारलाई भोकमरीको जोखिममा पनि पु-याएको छ (Kathmandu Post, २०८०)।
४. प्यासले छटपटाएका बस्तीहरू
पानीको समस्या खेतमा मात्र सीमित छैन। सयौँ गाउँमा धारा, इनार, ट्युबवेलहरू सुक्न थालेका छन्। जहाँ पहिले १५–२० फिटमा पानी भेटिन्थ्यो, अहिले ५०–६० फिट खनेर पनि पानी पाउन मुस्किल भएको छ। कतिपय ठाउँमा १५० फिट गहिरो बोरिङ नगरी पानी आउँदैन। बालबालिकाहरू बिहानैदेखि बाल्टिन बोकेर पँधेरो जान बाध्य छन्। कतै कतै त आगो निभाउने दमकलमै खानेपानी बोकेर पठाइएको छ – यस्तो अवस्था छ मधेशको। (MyRepublica, २०८१)।
५. सरकारको राहत – आशाको केही उज्यालो
यस भीषण खडेरीबीच, प्रदेश सरकारले दमकल, सेनाको ट्यांकर, वन विभागका सवारी प्रयोग गरी पानी आपूर्ति गर्ने प्रयास थालेको छ। खानेपानी आयोजना निर्माणका लागि ३३० मिलियन रुपैयाँ छुट्याइएको छ। कृषि मन्त्रालयले खडेरीको असर कम गर्न धान उत्पादनलाई १.२ मिलियन टनले बढाउने लक्ष्यसहित बजेट व्यवस्था गरेको छ। (Farsight Nepal, २०८१)।
६. दीर्घकालीन समाधान खोज्ने समय हो
वर्षा नहुँदा खेत सुके, इनार सुक्यो, मानिसहरूको मन पनि सुकेको छ। तर यो क्षणले हामीलाई चेतावनी दिएको छ – हामी अझै पनि असुरक्षित छौं। सुन्कोशी–कमला सिंचाइ आयोजना, मरिन डाइभर्सनजस्ता जलस्रोत सम्बन्धी योजना वर्षौंदेखि अधुरो छन्। अब तिनलाई छिटो सम्पन्न नगरेसम्म, मधेश फेरि–फेरि यस्तै समस्यामा फसिरहनेछ।
७. निष्कर्ष – कठिनाइको छायाँमा सहनशीलता र आशा
मधेश अहिले साँच्चै कठिन समय भोगिरहेको छ – जमिनले पानी खोज्दैछ, जनता न्याय खोज्दैछन्। तर, मधेशवासीको सहनशीलता र संघर्षको कथा सधैं प्रेरणादायी छ। आजको खडेरीले हामीलाई केवल एक विपत्ति होइन, एक अवसर पनि दिएको छ – आत्मनिर्भरता, दीर्घकालीन योजना र जनताको पीडा बुझ्ने नेतृत्व विकास गर्ने अवसर।
स्रोतहरू (References)
MyRepublica (२०८१): https://myrepublica.nagariknetwork.com/
Farsight Nepal (२०८१): https://farsightnepal.com/
Kathmandu Post (२०८०): https://kathmandupost.com/
जल तथा मौसम विज्ञान विभाग (DHM): https://www.dhm.gov.np/