06/09/2026
ॐ नम: शिवाय्🕉️🇳🇵
जय गुरुदेव सतसत नमन 🕉️ 🙏🇳🇵
🔱 १० दिन सुरुङभित्र महामृत्युञ्जय जप्ने सञ्जय शाहलाई प्रश्न गर्नेहरूका लागि एउटा जवाफ 🔱
त्रिशूलीको जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङभित्र १० दिनसम्म जीवन र मृत्युको दोसाँधमा थुनिएका सञ्जय शाहलाई नेपाली सेनाले जीवितै उद्धार गरेको घटना आफैंमा असाधारण मानवीय संघर्षको उदाहरण हो। अन्धकार, भोक, प्यास, एकान्त, अनिश्चितता र हरेक क्षण मृत्युको सम्भावनाबीच उनले आफूलाई सम्हालेर राखे। उद्धारपछि उनले सुरुङभित्र रहँदा महामृत्युञ्जय मन्त्र जपिरहने गरेको र त्यसले आफूलाई निराश हुन नदिएको बताए। यति सामान्य र व्यक्तिगत अनुभूतिको कुरा बाहिर आउनासाथ सामाजिक सञ्जालका केही ‘फेसबुके वैज्ञानिक’हरूलाई भने असह्य भएछ। उनीहरूको प्रश्न छ—“मन्त्र जपेर कसरी बाँच्न सकिन्छ?” प्रश्न गर्नु गलत होइन, तर प्रश्नको उत्तर खोज्नुभन्दा पहिले नै उपहास र निष्कर्षमा पुग्नुचाहिँ अवश्य गलत हो।
यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट बुझौँ। सञ्जय शाहले मन्त्र जपेकै कारण सुरुङमा अक्सिजन बढ्यो, पानी रोकियो, सुरुङको संरचना बदलियो वा उद्धार टोली त्यहाँ पुग्यो भनेर कुनै वैज्ञानिक दाबी गरेका छैनन्। उनले भनेको कुरा अत्यन्त सरल छ—त्यो कठिन अवस्थामा महामृत्युञ्जय मन्त्र जप्दा आफ्नो मनोबल कायम रह्यो। मानिस संकटमा पर्दा केवल शरीरले मात्र संघर्ष गर्दैन, मनले पनि संघर्ष गर्छ। कसैलाई प्रार्थनाले बल दिन्छ, कसैलाई मन्त्रले, कसैलाई आमाबुबाको सम्झनाले, कसैलाई परिवार र सन्तानको मायाले, कसैलाई संगीतले, कसैलाई दर्शनले र कसैलाई आफ्नै इच्छाशक्तिले। त्यसैले प्रश्न यो होइन कि मन्त्रले सुरुङको ढोका खोल्यो कि खोलेन; प्रश्न यो हो कि त्यो अन्धकारमा बाँचिरहने आशा उसले कहाँबाट पायो? उसका लागि त्यसको उत्तर महामृत्युञ्जय मन्त्र थियो।
तपाईंलाई त्यो मन्त्रमा विश्वास छैन भने नजप्नुस्। तपाईंलाई गीतले आत्मबल दिन्छ भने गीत सुन्नुस्। विज्ञानले प्रेरणा दिन्छ भने विज्ञान पढ्नुस्। दर्शनले बल दिन्छ भने दर्शन समात्नुस्। तर संकटमा परेको अर्को मानिसले आफ्नो मन सम्हाल्न रोजेको माध्यमको खिल्ली उडाउन तपाईंलाई कसले अधिकार दियो? मानव जीवनमा आशा, धैर्य, आत्मबल र मानसिक सहारा पनि संघर्षकै महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। कुनै मानिसले आफूलाई अर्को क्षणसम्म बाँचिरहन प्रेरित गर्ने आधार भेट्टाएको छ भने बाहिर बसेर त्यसको उपहास गर्नु मानवीय संवेदनाको परिचय होइन।
आज सामाजिक सञ्जालमा एउटा अनौठो प्रवृत्ति बढिरहेको छ। धार्मिक मानिसले केही बोल्यो भने तुरुन्तै उसलाई “अन्धविश्वासी”, “रूढीवादी”, “अशिक्षित” भनेर उडाउनुपर्ने; तर विज्ञानको नाम लिने व्यक्तिले आफ्नो प्रत्येक निष्कर्षमाथि प्रश्न उठाउनुपर्ने आवश्यकता नै महसुस नगर्ने। यही प्रवृत्तिलाई मैले ‘वैज्ञानिक रूढीवाद’ भनेको हुँ। विज्ञानको वास्तविक शक्ति अहंकारमा होइन, प्रश्नमा छ। विज्ञानको इतिहास नै मानिसले आफूले बुझेको कुरा अझै अपूर्ण हुन सक्छ भनेर स्वीकार गर्दै अगाडि बढेको इतिहास हो। त्यसैले वास्तविक वैज्ञानिक चेतनाले “मलाई थाहा छ” भन्न मात्र होइन, आवश्यक ठाउँमा “मलाई थाहा छैन” भन्न पनि सिकाउँछ। तर “मैले प्रमाणित गर्न सकिनँ, त्यसैले यसको कुनै अर्थ छैन” भन्ने निष्कर्ष विज्ञानको नम्रता होइन, बौद्धिक दम्भ हो।
विज्ञानले भौतिक संसारका घटनालाई परीक्षण, अवलोकन, प्रमाण र पुनरावृत्तिका आधारमा बुझ्ने प्रयास गर्छ। आस्था भने मानिसको आध्यात्मिक, दार्शनिक र अस्तित्वसम्बन्धी अनुभूति तथा विश्वाससँग पनि सम्बन्धित विषय हो। भगवान्, आत्मा, मोक्ष, आध्यात्मिक अनुभूति वा प्रार्थनाबाट प्राप्त मानसिक शान्तिजस्ता विषयलाई एउटै प्रयोगशालाको मापनमा सीमित गरेर अन्तिम फैसला सुनाउन खोज्नु आफैंमा एउटा सीमित दृष्टिकोण हो। कोदो र तोरीलाई एउटै ठाउँमा मिसाएर न पिठो बनाउन सकिन्छ, न तेल निकाल्न सकिन्छ। विज्ञानको प्रश्नलाई विज्ञानकै विधिले हेरौँ, आस्थाको प्रश्नलाई दर्शन, आध्यात्मिकता र व्यक्तिगत अनुभूतिको सन्दर्भमा पनि बुझौँ। एउटालाई अर्कोको शत्रु बनाएर प्रस्तुत गर्नु आवश्यक छैन।
कसैले भगवान्मा विश्वास गर्दैन भने त्यो उसको अधिकार हो। उसले भन्न सक्छ—“म भगवान्मा विश्वास गर्दिनँ।” यसमा कुनै समस्या छैन। तर “भगवान् हुँदै हुँदैनन्, त्यसमा विश्वास गर्ने सबै मूर्ख हुन्” भन्ने निष्कर्षचाहिँ आफ्नो व्यक्तिगत विश्वासलाई सार्वभौमिक अन्तिम सत्य बनाएर अरूमाथि थोपर्न खोज्नु हो। तपाईंलाई नमान्ने अधिकार छ भने अर्को मानिसलाई मान्ने अधिकार पनि छ। तपाईंले विश्वास नगर्न पाउनुहुन्छ, तर अर्को मानिसलाई विश्वास गर्न नदिने अधिकार तपाईंलाई छैन। स्वतन्त्रताको अर्थ आफूले रोजेको कुरा मात्र रोज्नु होइन; आफूभन्दा फरक विचार राख्ने मानिसको अधिकारलाई पनि सम्मान गर्नु हो।
हाम्रा पौराणिक कथाहरूमा कंश र रावणजस्ता पात्रहरू भगवान्का विरोधीका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। कंशले कृष्णको विरोध गर्यो, रावणले रामको विरोध गर्यो। यो उदाहरण इतिहास वा वैज्ञानिक प्रमाणका रूपमा होइन, पौराणिक दर्शनभित्रको प्रतीकात्मक सन्दर्भका रूपमा बुझ्नुपर्छ। हाम्रो परम्पराले यसमार्फत एउटा गहिरो कुरा सिकाउँछ—अहंकारले मानिसलाई आफ्नै सीमाको बोध हराउन सक्छ। अरूको अस्तित्व अस्वीकार गर्दै आफूलाई सर्वशक्तिमान ठान्ने प्रवृत्ति अन्ततः आफ्नै पतनको कारण बन्न सक्छ। त्यसैले आजका सामाजिक सञ्जालका ‘फेसबुके कंश’ र ‘फेसबुके रावण’हरूले पनि बुझ्नुपर्छ—अरूको आस्थालाई गाली गरेर आफ्नो बुद्धिमत्ता प्रमाणित हुँदैन।
सामाजिक सञ्जालमा बसेर दर्शन गर्न सजिलो छ। तर कल्पना गर्नुस्, तपाईं १० दिनसम्म एउटा अँध्यारो सुरुङभित्र थुनिनुभएको छ। बाहिर के भइरहेको छ थाहा छैन, कहिले उद्धार हुन्छ थाहा छैन, भोक छ, प्यास छ, एकान्त छ र हरेक आवाजले मृत्युको डर बढाइरहेको छ। तपाईं आफ्नो परिवारले सम्झिरहेको छ कि छैन, तपाईं कहिले बाहिर निस्कनुहुन्छ कि निस्कनुहुन्न—केही निश्चित छैन। त्यस्तो अवस्थामा तपाईंको हातमा प्रयोगशालाको उपकरण हुँदैन। त्यतिबेला तपाईं भकारीका धान गाउनुहुन्छ कि दुर्गेश थापाको गीत गाउनुहुन्छ, त्यो तपाईंको रोजाइ हुन सक्छ। सायद तपाईंलाई गीतले बल देला, सायद आमाको सम्झनाले, सायद सन्तानको मायाले, सायद प्रेमले, सायद प्रार्थनाले र सायद महामृत्युञ्जय मन्त्रले। संकटको क्षणमा मानिसको मन थाम्ने आधार सबैका लागि एउटै हुँदैन।
उद्धार गर्ने वास्तविक कार्य नेपाली सेनाको सीप, साहस, प्रविधि, समन्वय र अथक प्रयासबाट सम्भव भयो। यसमा कुनै भ्रम हुनु हुँदैन। तर उद्धार नआउञ्जेलसम्म बाँचिरहने मानसिक शक्ति पनि मानव संघर्षकै एउटा हिस्सा हो। मन्त्रले सुरुङको ढोका खोलेन होला, मन्त्रले बाढी रोकेन होला, मन्त्रले उद्धार टोलीलाई बाटो देखाएन होला। तर यदि त्यस मन्त्रले एउटा भयभीत मानिसलाई “म अझै बाँच्न सक्छु” भन्ने आशा दियो भने त्यसको मूल्यलाई केवल प्रयोगशालाको एउटा उपकरणले कसरी नाप्छ? दया कति किलो? माया कति ग्राम? करुणा कति लिटर? आशा कति मिलिग्राम? प्रेमको वैज्ञानिक तौल कति? पीडाको मापन गर्ने सार्वभौमिक तराजु कहाँ छ? मानव अनुभवका सबै पक्षलाई एउटै मापनमा सीमित गर्न सकिँदैन।
यहाँ अर्को कुरा पनि स्पष्ट हुनुपर्छ—धर्म आलोचनाभन्दा माथि छैन। धर्मका नाममा अन्धविश्वास छ भने प्रश्न गरौँ, शोषण छ भने विरोध गरौँ, हिंसा छ भने रोकौँ, पाखण्ड छ भने पर्दाफास गरौँ र गलत परम्परा छ भने सुधारौँ। धर्मका नाममा मानिसमाथि अन्याय हुन्छ भने त्यसको विरोध गर्नैपर्छ। तर त्यसको अर्थ संसारभरका आस्थावान् मानिसलाई नै मूर्ख घोषणा गर्नु होइन। गलत कर्मको आलोचना र आस्थाको अपमान एउटै कुरा होइनन्। आलोचनाले समाज सुधार्न सक्छ, तर अपमानले केवल द्वेष बढाउँछ।
आधुनिक हुनु भनेको आफ्नो जरा काट्नु होइन। आधुनिकता भनेको पुरानो सबै कुरा गलत र नयाँ सबै कुरा सही भन्ने पनि होइन। आधुनिकता भनेको छान्न सक्ने विवेक हो। कुन संस्कार जोगाउने, कुन परम्परा सुधार्ने, कुन अन्धविश्वास त्याग्ने, कुन मूल्य मानवताका लागि उपयोगी छ—यी प्रश्नमा विवेक चाहिन्छ। कसैले विज्ञान रोज्ला, कसैले वेद रोज्ला, कसैले मुन्धुम रोज्ला, कसैले त्रिपिटक रोज्ला, कसैले दर्शन रोज्ला र कसैले आध्यात्मिक साधना रोज्ला। मानिसलाई आफ्नो विचार रोज्ने स्वतन्त्रता छ, तर अरूको स्वतन्त्रता खोस्ने अधिकार कसैलाई छैन।
धर्मको मूल उद्देश्यलाई केवल कर्मकाण्डमा सीमित गर्नु हुँदैन। धर्मले मानिसलाई अनुशासन, संयम, सत्य, करुणा, सेवा, सद्भाव र जिम्मेवारीतर्फ लैजानुपर्छ। त्यसैले धर्म मान्ने मानिसले पनि आफ्नो आस्थालाई लिएर अहंकार गर्नु हुँदैन। त्यसैगरी विज्ञान मान्ने मानिसले पनि आफ्नो ज्ञानलाई लिएर अहंकार गर्नु हुँदैन। अहंकार दुवैतर्फ विष हो। विज्ञानले प्रश्न गर्न सिकाउँछ भने धर्मले आत्मसंयम र नम्रता सिकाउन सक्छ। दुवैलाई बुझ्ने मानिसले फरक विचार राख्ने मानिसलाई अपमान गर्न आवश्यक ठान्दैन।
अन्ततः कुरा त्यही १० दिनको सुरुङतर्फ फर्किन्छ। त्यो नेपाली १० दिनसम्म सुरुङभित्र थियो। उसले महामृत्युञ्जय जप्यो। सायद त्यस मन्त्रले सुरुङको ढोका खोलेन, सायद त्यसले बाढी रोकेन, सायद त्यसले उद्धार टोलीलाई बाटो देखाएन। तर यदि त्यस मन्त्रले उसको मनलाई “हार नमान, अझै बाँच्नुपर्छ” भन्ने शक्ति दियो भने त्यसको अर्थ उसको जीवनमा अवश्य थियो। उद्धार नेपाली सेनाले गर्यो, तर उद्धारको प्रतीक्षामा ती १० दिन उसको मनोबल कसरी जोगियो भन्ने प्रश्नको उत्तर सबैका लागि एउटै नहुन सक्छ। उसका लागि त्यसको उत्तर थियो—महामृत्युञ्जय।
तपाईंका लागि कुनै गीत हुन सक्छ, कसैका लागि परिवार हुन सक्छ, कसैका लागि प्रेम हुन सक्छ, कसैका लागि विज्ञान हुन सक्छ र कसैका लागि आफ्नै इच्छाशक्ति। तर अर्को मानिसको जीवनमा आशाको स्रोत बनेको कुरामाथि हाँस्नु कुनै महान् बौद्धिक उपलब्धि होइन। मानिसलाई संकटबाट पार गराउने मानसिक सहाराको मूल्य केवल त्यसलाई प्रयोग गर्ने व्यक्तिले नै सबैभन्दा गहिरोसँग अनुभूति गरेको हुन्छ। बाहिर बसेर त्यसको खिल्ली उडाउन सजिलो हुन्छ, तर त्यही अँध्यारोभित्र १० दिन बिताएर हेर्नुपरेपछि सायद शब्दहरू आफैं बदलिन सक्छन्।
नास्तिकता समस्या होइन। आस्था पनि समस्या होइन। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब आस्था अन्धतामा बदलिन्छ, नास्तिकता अहंकारमा बदलिन्छ, विज्ञान दम्भमा बदलिन्छ, धर्म पाखण्डमा बदलिन्छ र असहमति अपमानमा बदलिन्छ। त्यसैले बहस गरौँ, प्रश्न गरौँ, प्रमाण खोजौँ, गलत कुरा सुधारौँ; तर मानिसको विश्वासमाथि थुक्दै आफूलाई बुद्धिमान प्रमाणित गर्ने प्रयास नगरौँ। किनकि असहमति बुद्धिको परिचय हुन सक्छ, तर अपमान कहिल्यै बुद्धिको प्रमाण होइन।
त्यो दिन सुरुङभित्र एउटा मानिस महामृत्युञ्जय जपिरहेको थियो। बाहिर केही मानिस उसको मन्त्रको वैज्ञानिक प्रमाण खोजिरहेका थिए। सायद उनीहरूले बुझ्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो मन्त्र यही थियो—“तिमी नमान्न सक्छौ, तर अर्को मानिसलाई विश्वास गर्ने अधिकारबाट वञ्चित गर्न सक्दैनौ।” यही स्वतन्त्रता हो। यही सहिष्णुता हो। यही मानवीयता हो। र यही सभ्यताको परीक्षा हो।
विज्ञानको सबैभन्दा ठूलो शत्रु धर्म होइन; विज्ञानको नाममा जन्मिने अहंकार हो। त्यसैगरी धर्मको सबैभन्दा ठूलो शक्ति अरूलाई गाली गर्नु होइन; सत्य, करुणा, संयम, सेवा र मानवताको बाटो देखाउनु हो। हामीलाई यस्तो समाज चाहिएको छ जहाँ वैज्ञानिकले आस्थावान्लाई सम्मान गर्न सकोस्, आस्थावान्ले प्रश्न गर्न सक्ने वैज्ञानिकलाई सम्मान गर्न सकोस् र दुवैले मिलेर मानवताको पक्षमा उभिन सकून्।
अन्ततः मानिसलाई बाँच्न कहिलेकाहीँ औषधि चाहिन्छ, कहिलेकाहीँ प्रविधि चाहिन्छ, कहिलेकाहीँ उद्धारकर्मी चाहिन्छ र कहिलेकाहीँ एउटा शब्द, एउटा मन्त्र, एउटा सम्झना वा एउटा आशा नै पर्याप्त हुन्छ। त्यो आशाको स्रोत तपाईंको होइन भनेर अर्को मानिसको आशालाई तुच्छ नठानौँ। किनकि मृत्युको अन्धकारसँग जुधिरहेको मानिसलाई त्यतिबेला तपाईंको अहंकार होइन, उसको आशाले बाँच्न मद्दत गर्छ।
ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्॥
🔱 हर हर महादेव।
🕉️ ॐ नमः शिवाय।
#अग्नीबाँण #महामृत्युञ्जय #आस्था_र_विज्ञान #वैज्ञानिक_चेतना #मानवीयता #सनातन_संस्कार ः_शिवाय
