06/09/2026
Hoe kan een boek uit 1487 je anno 2026 nog zo aan het denken zetten?
Dit is De Heksenhamer - Malleus Maleficarum, geschreven door Henricus Institoris en Jacobus Sprenger.
Een boek uit de late middeleeuwen waarin wordt uiteengezet hoe heksen en vooral vrouwen herkend, ondervraagd en vervolgd zouden moeten worden.
En het bijzondere is .... dit boek is gewoon nog te koop. Het oorspronkelijke werk verscheen dus aan het einde van de 15e eeuw en werd daarna tientallen keren herdrukt. Veel bronnen noemen 26 herdrukken, maar afhankelijk van de definitie van ‘editie’, komt dit aantal zelf mogelijk nog hoger uit.
Wat mij blijft bezig houden, is niet alleen: wat geloofden mensen toen, maar vooral: welke ideeën over vrouwen zijn in de loop van de eeuwen zo vanzelfsprekend geworden dat we ze nauwelijks nog herkennen als ideeën?
Ik ben inmiddels drie keer bij de theatervoorstelling De Heks van Almen geweest. De eerste keer alleen. Daarna met dierbaren, want wat mij betreft is dit een echte 'must see': het verhaal confronteert rechtstreeks met de manier waarop angst, macht, groepsdenken en beeldvorming kunnen bepalen hoe we naar mensen kijken. De voorstelling speelt inmiddels op meerdere plaatsen en is gebaseerd op de geschiedenis van de heksenvervolging.
En dan blijkt de stap naar vandaag misschien kleiner dan we denken, want de verschillen tussen mannen en vrouwen zijn nog altijd zichtbaar op heel veel terreinen. Niet alleen in inkomen of kansen, maar ook in gezondheid, wetenschap, zorg, veiligheid en de verdeling van tijd.
Een paar voorbeelden:
- Een vrouw die ’s nachts alleen naar huis fietst, denkt na over verlichting, route en sleutels tussen haar vingers. Voor veel mannen is dat geen afweging.
- In Nederland is de verdeling van onbetaalde zorg en huishoudelijk werk nog steeds ongelijk. Vrouwen doen vaker de dagelijkse huishoudelijke taken en hebben gemiddeld minder vrije tijd.
- En misschien wel de meest alledaagse: als een vrouw een assertieve mening heeft, wordt ze sneller als ‘bazig’ of ‘moeilijk’ gezien; bij een man kan hetzelfde gedrag als daadkracht worden gelezen.
Zo maar drie willekeurige voorbeelden.
De wereld verandert. Onze woorden veranderen. Onze wetten veranderen.
Maar het blijkt dat opvattingen cq overtuigingen over wat een vrouw is, hoe een vrouw zich hoort te gedragen, wat we van haar lichaam verwachten en hoeveel ruimte zij mag innemen veel hardnekkiger en minder snel te veranderen zijn.
De Heksenhamer laat op een huiveringwekkende manier zien wat er kan gebeuren wanneer zulke overtuigingen worden vermengd met religie, angst en macht.
Voor mij maakt dit bewustwording mogelijk om opnieuw te kijken. Welke ideeën over mannen en vrouwen vinden wij vandaag de dag nog heel normaal?
Eind september ga ik voor de vierde keer naar deze voorstelling. Die avond met mijn kinderen, want sommige verhalen zijn het waard om doorgegeven te worden.Juist om ervoor te zorgen dat we ze niet opnieuw hoeven te beleven.