30/06/2026
निसर्गाच्या इशाऱ्याकडे दुर्लक्ष किती दिवस?
लेखक : दीपक नवघरे
संचालक फलभूमी , नागपुर
8766883263
यावर्षी मान्सून सुरू होण्यास उशीर झाला. ऑक्टोबरनंतर एकदाही समाधानकारक पाऊस झाला नाही. उन्हाळ्यानेही विक्रमी तीव्रता गाठली. मात्र आश्चर्याची बाब म्हणजे, फक्त एक-दोन तासांच्या मुसळधार पावसाने अनेक ठिकाणी पूरसदृश परिस्थिती निर्माण झाली.
दहा-पंधरा वर्षांपूर्वी असे चित्र नव्हते. त्या वेळी पाऊस सलग अनेक दिवस पडायचा. पावसाचे पाणी जमिनीत मुरायचे. शेताबाहेर वाहून जाणारे पाणी कमी असायचे. आज पावसाचे दिवस कमी झाले आहेत, पण वार्षिक पर्जन्यमान जवळपास तेवढेच आहे. फरक एवढाच की पाऊस आता अल्प कालावधीत अतिवृष्टीच्या स्वरूपात कोसळतो.
प्रश्न असा आहे की, या बदलत्या परिस्थितीचा आपण गांभीर्याने विचार करतो आहोत का? की फक्त जे घडते आहे ते पाहत बसलो आहोत?
जमिनीची बदलती रचना – मोठे संकट
शेतीतील आधुनिकीकरण आवश्यक आहे. ट्रॅक्टरशिवाय आजची शेती करणे कठीण आहे. पण त्याचबरोबर त्याचा विवेकपूर्ण वापरही तितकाच आवश्यक आहे.
ओल्या जमिनीत ट्रॅक्टरची वारंवार ये-जा झाल्याने जमिनीचे दाबीकरण (Soil Compaction) होते. त्यामुळे जमिनीतील सच्छिद्रता कमी होते, हवेशीरपणा घटतो, गांडुळे व इतर सूक्ष्मजीवांची हालचाल कमी होते आणि मुळांची वाढ मर्यादित होते.
याहून मोठा परिणाम अनेक ठिकाणी रोटाव्हेटरच्या अति वापरामुळे दिसून येतो. रोटाव्हेटर जमिनीचा अतिशय बारीक भुगा तयार करतो. त्यानंतर पाऊस पडला की जमिनीवर कठीण पापुद्रा तयार होतो. परिणामी पावसाचे पाणी जमिनीत झिरपत नाही; ते थेट वाहून जाते. त्यामुळे भूजल पुनर्भरण कमी होते आणि पूरस्थिती वाढते.
रासायनिक शेतीचे दुष्परिणाम
रासायनिक खतांचा आणि इतर निविष्ठांचा अतिरेक झाल्याने जमिनीत क्षारांचे प्रमाण वाढत आहे. त्यामुळे सेंद्रिय कर्ब, उपयुक्त सूक्ष्मजीव आणि जैवविविधता कमी होत आहे.
सेंद्रिय पदार्थ कमी झाल्याने जमिनीची पाणी धारण क्षमता घटते. परिणामी पीक कमी पाण्यातही ताण सहन करू शकत नाही आणि जास्त पाण्यातही टिकू शकत नाही. हवामान बदलाच्या काळात ही परिस्थिती अत्यंत धोकादायक आहे.
शहरेही तितकीच जबाबदार
या परिस्थितीसाठी केवळ शेतकरी जबाबदार नाही.
शहरांमध्ये वाढते सिमेंटीकरण, डांबरीकरण, काँक्रीटचे रस्ते, पार्किंग आणि इमारती यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्याचे प्रमाण जवळपास शून्यावर आले आहे.
पूर्वी ज्या जमिनी पाणी साठवत होत्या त्या आज पूर्णपणे बंदिस्त झाल्या आहेत. त्यामुळे पावसाचे सर्व पाणी काही मिनिटांत नाल्यांकडे धावते. थोडा जरी जास्त पाऊस झाला तरी शहरे जलमय होतात.
हा विकास नक्कीच आवश्यक आहे, पण जलसंधारणाचा विचार न करता होणारा विकास हा भविष्यासाठी धोक्याचा इशारा आहे.
हवामान बदल ही भविष्याची नव्हे, वर्तमानाची समस्या
जागतिक तापमानवाढ ही आता केवळ परिषदांमध्ये चर्चेचा विषय राहिलेली नाही. तिचे परिणाम आपण रोज अनुभवत आहोत.
* उष्णतेच्या लाटा वाढत आहेत.
* अतिवृष्टी आणि दुष्काळ एकाच वर्षात अनुभवायला मिळत आहेत.
* भूजल पातळी सतत खाली जात आहे.
* पीक उत्पादनात मोठी अनिश्चितता निर्माण झाली आहे.
उपाय काय?
फक्त चर्चा करून उपयोग नाही. कृतीची वेळ आली आहे.
* जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढवणे.
* शेणखत, कंपोस्ट, हिरवळीचे खत आणि जैविक निविष्ठांचा वापर वाढवणे.
* रोटाव्हेटरचा अतिरेक टाळून खोल नांगरणी व योग्य मशागत करणे.
* पावसाचे प्रत्येक थेंब शेतात अडवण्यासाठी शेततळे, कंटूर बंडिंग, चर आणि रेनवॉटर हार्वेस्टिंग करणे.
* मल्चिंगचा वापर करून जमिनीतील ओलावा टिकवणे.
* प्रत्येक गावात भूजल पुनर्भरणाची सामुदायिक योजना राबवणे.
* शहरांमध्ये रेनवॉटर हार्वेस्टिंग आणि पारगम्य (Permeable) पृष्ठभाग अनिवार्य करणे.
* रस्ते, इमारती आणि औद्योगिक विकासात पर्यावरणीय नियोजनाला प्राधान्य देणे.
* प्रत्येक नागरिकाने दरवर्षी किमान काही झाडे लावून त्यांचे संगोपन करणे.
शेवटचा विचार
निसर्ग आपल्याला सतत इशारे देत आहे. प्रश्न एवढाच आहे की आपण ते ऐकतो आहोत का?
आज आपण माती, पाणी आणि पर्यावरण यांचे संवर्धन केले नाही, तर उद्या शेती वाचवण्यासाठी कोणतेही तंत्रज्ञान पुरे पडणार नाही.
“पावसाचे प्रमाण बदलले नाही; बदलली आहे ती आपल्या जमिनीची पाणी स्वीकारण्याची क्षमता आणि विकासाची दिशा. आता निर्णय आपलाच आहे—निसर्गाशी संघर्ष करायचा की निसर्गासोबत जगायचे.”
