24/05/2024
भटकंती करण्याच्या आवडीने नैसर्गिक आणि ऐतिहासिक स्थळं पाहायला शिकवले खरे, पण या वेळी योग आला तो अगदी प्रागैतिहासिक स्थळ पाहण्याचा.
लोथल: अविष्कार म्हणण्यापेक्षा वैभवशाली भारताचे अतिशय प्राचीन काळात असलेलं अस्तित्व.
३००-४०० वर्षांएवढी जुनी असलेल्या मुबंईत राहताना, आंतरराष्ट्रीय व्यापारासाठी असलेली इकडची भली मोठी जुनी बंदरं पाहून मला जो अभिमान वाटतो, त्या अभिमानाची उंची पराकोटीला जाण्याचे कारण म्हणजे लोथल.
होय, अंदाजे ४००० ते ४५०० हजार वर्षांपूर्वी म्हणजेच कांस्ययुगात अस्तिवात असलेलं आशियातलं कदाचित पहिलं /पहिल्यापैकी असलेलं बंदर (डॉक). त्या काळात तिथे अद्यतनित असं मानवनिर्मित बंदर बांधले गेले जेथून आंतरराष्ट्रीय व्यापार होत असे. लोथल हे अलीकडच्या काळातील नाव, त्यावेळचे नाव, समजण्यासाठी तिथल्या शिलालेखनाचे अजून तरी भाषांतर झाले नाही.
लोथल हे ठिकाण आजच्या गुजरात राज्यातील, अहमदाबाद जिल्ह्यातील ढोलका-बगोदरा तालुक्यात आहे, गाव -सारगवाला.
लोथल हे तत्कालीन सरस्वती नदीच्या समुद्राला मिळणाऱ्या व्यापारी प्रवाहाला जोडून वसवलेलं कृत्रिम बंदर आहे. ज्याची बांधणी अभियांत्रिकीचे उत्तम उदाहरण आहे, भरती-ओहोटी च्या वेळी पाण्याची पातळी सारखी राहण्यासाठी बांधलेले पाण्याचे सांडवे आहेत, तसेच बंदराच्या बाजूला गोदामं, दुमजली घरांची वस्ती, पाण्याच्या विहिरी, रांजणे, सांडपाण्याचे उत्कृष्ट नियोजन, कारखाने, दफनभूमी (मृतदेहाचे सांगाडे ), भांडी, दाग-दागिने, यांचे अवशेष आजतागायत जशी च्या तशी आहेत.
नदीला आलेला पूर, किंवा दुष्काळ, पश्चिमकडे आटत गेलेला समुद्र अश्या अनेक कारणांमुळे ही संस्कृती लोप पावली गेली असावी.
१९२२ ला हडप्पा मोहनजोदरो संस्कृती चा शोध लागला, १९४७ ला तो भाग पाकिस्तानात गेला. परंतु नंतर पुरातत्व खात्यातील शाश्त्रज्ञ श्री. एस. आर. राव यांनी ही वसाहत १९५४ ते १९६० या दरम्यान उत्तखनन करून शोधून काढली आणि हडप्पा - सिंधू - सरस्वती कालीन संस्कृतीच्या शोधातील अजून पक्के असे धागेदोरे मिळायला सुरु झाले.
हा परिसर पाहताना अभिमान येतो खरा, पण छाती फुगून येते ते येथील 'लापीस लुझुली' आणि 'कारनेलियन ' चा व्यापाराचे अंश पाहताना. लापीस लुझुली (निळे) व कारनेलियन (तपकिरी) म्हणजे सोने चांदी, हिरे-मोती यांच्याही कितीतरी शतकं अगोदर शोधात आलेले महागडे दागिण्यांचे खडे, जे भारतातून निर्यात होत असत, इजीप्तच्या संस्कृतीतील जे 'फॅरो' होते त्यांच्या मुकुटात हे खडे असत.
तसेच भगवान श्री राम यांनी सीतामाईसाठी ओळख म्हणून हनुमानाला जी मुद्रिका दिली होती, तश्या मुद्रिकांचे संदर्भ देखील येथे सापडले गेले आहे.
जगाचा इतंभूत इतिहास लिहिला गेला असेल वा नसेल, लोकांनी तो वाचला असेल वा नसेल, परंतु भारत जगाच्या पाठीवर आपले अस्तिव टिकवून होता ह्याचा उघड पुरावा म्हणजे लोथल ची वसाहत.
अश्या ह्या अद्वितीय वसाहतीला भेट देणे म्हणजे, माझ्या भटकंतीतला सोन्याचा मुलामा असलेला मैलाचा दगड.
माझा मित्र डॉ. राहुल जाधव याच्या सुपीक बुद्धीतून निवडले गेलेलं हे ठिकाण, ते ठिकाण मी सुद्धा पाहावं हा अट्टाहास, आणि लोथलवर त्याचा असलेला ऐतिहासिक, भोगोलिक अभ्यास ह्यांच्या संयोगाने ही शिदोरी आपल्या माहितीसाठी घेऊ शकलो आहे.
आपलाच,
प्रविण सोमवंशी
🌷 *निसर्गप्रेमी* 🌷
दुर्गसंवर्धन संस्था, महाराष्ट्र.
