07/02/2023
AI ƠI VỀ XỨ NGHỆ, GHÉ DỰ HỘI ĐỀN CỜN
Đền Cờn nằm ở địa phương ven biển – phường Quỳnh Phương, Thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An. Đền Cờn cách Hà Nội khoảng 220km về phía Nam và cách thành phố Vinh 80 km về phía Bắc, cách quốc lộ 1A khoảng 3km. Đây là chốn sơn thủy hữu tình, có Cửa Lạch Cờn vừa hùng tráng vừa nên thơ đã để lại nhiều ấn tượng cho những ai có dịp đến đây.
.....Theo sử sách, ngôi đền được xây dựng vào năm 1235 đời nhà Trần. Sự linh ứng của ngôi Đền gắn liền với những câu chuyện, những huyền thoại được lưu giữ lại trong lịch sử, trong tâm thức dân gian. Ngôi đền từng được đón vua như Trần Anh Tông, Lê Thánh Tông ghé thăm hoặc làm lễ cầu đảo bởi ngôi đền nổi tiếng linh thiêng. Ở thế kỉ 18, vua Quang Trung cũng như Hoàng đế Quang Toản đã ban sắc phong với những mỹ tự “Âm phù nước Việt dựng nước, công lao giúp lập nghiệp nhà vua, ơn sâu thấm nhuần dân chúng. Thiêng liêng chói lọi ở Trường An”. Sau này các thời Vua triều Nguyễn cũng đều sắc phong ghi nhận đức độ công lao của Thánh Mẫu. Điều đặc biệt là các triều đại Trần, Lê, Tây Sơn, Nguyễn đều phong sắc vào bậc Thần thượng đẳng và đều miễn thuế cho địa phương để lo phụng sự cửa Đền. Không chỉ có các bậc minh quân mà đại thi hào Nguyễn Du một lần ghé qua cũng cảm tác sáng tác bài thơ: Dao vọng Càn Hải:
Mặt nước mênh mông bể lẫn trời
Ngôi đền thấp thoáng bãi ngoài khơi
Bến phú chiều tà cây man mác
Cửa bể thu dần khói tả tơi...
Với những giá trị về mặt lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật, văn hóa được gìn giữ, phát huy qua 8 thế kỉ nên Ngày 29/1/1993, Bộ Văn hoá - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã có quyết định số 68/QĐ-BVHTT công nhận Đền Cờn là di tích lịch sử - văn hoá cấp quốc gia. Những sự kiện lịch sử cộng với yếu tố địa lý, kiến trúc, sự linh nghiệm… đã khiến cho Đền Cờn mang tầm cỡ quốc gia và được xếp hạng đứng đầu trong bốn ngôi đền nổi tiếng nhất ở xứ Nghệ (nhất Cờn, nhì Quả, Bạch Mã, Chiêu Trưng).
Gắn liền với di tích lịch sử Đền Cờn là lễ hội Đền Cờn mang đậm nét văn hóa địa phương. Gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Tứ vị thánh nương là lễ hội Đền Cờn được tổ chức quy mô, mang đậm bản sắc văn hóa vùng biển. Lễ hội được tổ chức từ thế kỷ thứ 14. Theo tài liệu cũ Lễ hội Đền Cờn được tổ chức kéo dài, tốn kém những nghiêm minh, vui vẻ. Lễ hội được tổ chức từ ngày 15 đến 21 tháng giêng âm lịch với nhiều tiết mục, trò diễn đặc sắc như lễ nghiệm quân, rước thánh, đại tế tại đình chợ, rước kiệu, cháy ói, lễ phát tích, lễ đại tế và nhiều trò chơi dân gian hấp dẫn khác.
Do nhiều biến động của lịch sử, từ sau 1945 Lễ hội Đền Cờn không được tổ chức với quy mô và hình thức như cũ. Song từ những năm 90 của thế kỉ XX, ngay sau ngày Đền Cờn được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, lễ hội Đền Cờn đã từng bước được khôi phục lại theo nghi thức xưa. Hiện nay Lễ hội đền Cờn hiện nay diễn ra từ ngày 19 – 21 tháng giêng âm lịch hàng năm là dịp để người dân trong vùng cũng như du khách thập phương đến Đền chiêm bái và tưởng nhớ công ơn của Tứ vị Thánh Nương. Lễ hội thu hút hàng vạn du khách tham gia.
Lễ hội hiện nay saukhi được phục hổi được tổ chức trong 3 ngày chính với các hoạt động vô cùng phong phú. Ngày 19 tháng giêng: Làm lễ khai quang, tẩy uế, kiểm tra hệ thống đồ tế lễ, nghiệm quân (Kiểm tra lực lượng tham gia lễ hội mà các thôn xóm đã lựa chọn từ trước đó. Trong số những lực lượng đó người ta rất chú ý đến đội nữ quan vì người xưa quan niệm vì là Thánh nương nên cần có đội nữ quan này. Đội nữ quan được tuyển chọn kĩ càng: đó là những cô gái thanh tân, xinh đẹp). Những việc này được thực hiện rất cẩn trọng, tôn nghiêm. Ngày 20 tháng giêng: Tổ chức lễ yết áo, các trò chơi dân gian như đánh cờ người, đẩy gậy, chèo thuyền thúng tròn, kéo co, bắt vịt và các hoạt động văn hóa, thể dục thể thao khác. Những hoạt động này đem đến cho nhân dân những trải nghiệm rất thú vị.
Đến sáng ngày 21 tháng giêng: Tổ chức lễ rước kiệu từ Đền Trong ra vụng Ngâm – ráp ranh giữa hai địa phận Quỳnh Phương và Quỳnh Liên (theo cả 2 đường thủy bộ. Đường thủy cũng có 4 thuyền được trang trí cờ hoa lỗng lẫy tương tự như 4 giáp), tổ chức tế phát tích (lễ cầu ngư) tại vụng Ngâm – ráp gianh giữa làng Quỳnh Phương và làng Quỳnh Liên. Sau đó, đoàn rước sẽ từ vụng Ngâm lên đền Ngoài làm lễ hợp tế, làm lễ xong sẽ quay trở lại đền Trong. Theo sử sách ghi lại, trước đây, lễ rước kiệu, chạy ói còn xuống đến tận làng Phú Lương, gần rú Ói, gần đền Quy Lĩnh (thuộc xã Quỳnh Lương, huyện Quỳnh Lưu, cách đó 9 km). Theo nhiều giai thoại thì 2 ngồi đền này có mối liên hệ mật thiết với nhau. Sáng hôm đó, bà con trong làng đã nô nức trẩy hội. Khi Đền nổi ba hồi chín tiếng chuông, trống, đội rước đón 4 kiệu bát cống, hương án cùng voi, ngựa, chiêng, trống từ bậc thềm cao xuống. Đi đầu đám rước là hai voi, hai ngựa rồi đến đến đoàn cầm cờ ngũ hành, chiêng, trống. Tiếp theo là hương án rồi đoàn kiệu Giáp tứ, giáp tam, giáp nhất, giáp nhị. Tiếp sau đoàn rước đến đoàn nữ quan, các quan khách, các tổ chức trong làng…Đoàn rước đi đến đâu cũng đều nhận được những lời khen ngợi, động viên của bà con trong làng.
Trong lễ rước đó có một hoạt động rất ấn tượng đó là chạy kiệu hay còn gọi là chạy ói. Chạy kiệu là khi được một người điều khiển hát, hò hoặc hô to xong, các trai tráng khiêng kiệu chạy một đoạn ngắn, vừa chạy vừa reo hò, vừa nhảy, vừa quay kiệu, tung kiệu mấy vòng rồi mới chạy. Việc chạy kiệu, tung kiệu như là một minh chứng cho sức khỏe, cho sưu đồng lòng và sự khéo léo của những trai làng vùng biển. Khi việc tung kiệu dừng lại thì sẽ có 2, 3 chú hề làm trò. Điều này tạo ra sự vui tươi phấn khởi cho đám rước. Cứ thế đoàn rước đi đến Vụng Ngâm sẽ làm lễ cầu ngư. Dân Quỳnh Phương ra khơi vào lộng, cuộc sống phụ thuộc thiên nhiên. Lễ cầu ngư được tổ chức với ước mong các thần kinh phù hộ để trời yên bể lặng, cuộc sống bình yên, những chuyến ra khơi an toàn và các mực đầy khoang. Sau khi tế lễ, những mâm cỗ được chia cho bà con. Mọi người xúm vào cướp lộc nhưng mọi thứ diễn ra rất có văn hóa.
Sau khi đoàn rước trở lại đền Trong sẽ tổ chức lễ đua thuyền với sự tham gia cuả các đội bơi của ngư dân Quỳnh Phương và vùng phụ cận. Đây là hoạt động hấp dẫn du khách nhiều nhất. Lời bài hát như sẻ chia, như thúc giục những trai làng nhanh tay hơn, khéo léo hơn: “Linh thiêng linh thiêng/Đại Càn thánh mẫu tứ nương/Phù hộ thuyền con ra khơi sóng yên biển lặng gió thuận buồm xuôi/ Phù hộ làng con canh nông mưa hòa gió thuận mùa màng tốt tươi/ Thắp nén nhang này cung thỉnh tứ nương cho dân càn hải mở hội đua thuyền/ Hò zô hò huầy….”. Việc bơi thuyền là sự khẳng định sức mạnh đoàn kết, sự cố kết cộng đồng, khát vọng chinh phục thiên nhiên của bà con ở một vùng quê ngàn đời bám biển.
Chiều ngày 21 tổ chức Lễ đại tế tại Đền Cờn cầu mong cho đất nước, nhân dân được thái bình. Chủ tế là người đứng đầu làng, những người tham gia trong đội tế là những thầy cúng lễ tại Đền và trưởng các dòng họ lớn trong làng.
Năm nay, sau 3 năm bị gián đoạn bởi dịch bệnh thì lễ hội Đền Cờn lại được tổ chức với quy mô lớn do ủy ban nhân dân thị xã Hoàng Mai chủ trì. Các hoạt động phần lễ và phần hội được tổ chức từ ngày 8 – 11/2/2023 (tức từ ngày 18 – 21 tháng giêng năm Quý Mão). Ngoài các hoạt động đậm sắc màu truyền thống như rước kiệu, đua thuyền, các trò chơi dân gian, cầu ngư, đại tế, thì lễ hội năm nay Ban tổ chức còn đưa thêm các hoạt động như hội thi ẩm thực, thả cá, triển lãm tranh…
Có thể nói, lễ hội Đền Cờn là lễ hội đặc sắc, ý nghĩa, đậm chất nhân văn. Lễ hội thể hiện ước muốn quốc thái dân an của bà con nơi đây. Không chỉ vậy, lễ hội còn là lời nhắc nhớ về những truyền thống tốt đẹp của người dân vùng biển như: sống phải biết ơn những người từng giúp mình, phải biết giúp đỡ những người gặp hoạn nạn, phải đoàn kết để chùng chung sống, cùng chống chọi với thiên nhiên... Trải qua hơn 800 năm, lễ hội Đề Cờn vẫn được lưu truyền, tổ chức bởi những người dân làng biển nơi đầu sóng ngọn gió. Và chính họ chứ không phải ai khác đang tự hào, trân trọng, gìn giữ những giá trị thiêng liêng của quê hương, nguồn cội. Chính vì vậy mà Lễ hội Đền Cờn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và du lịch công nhận di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia vào tháng 6 năm 2016. Đây là một trong hai lễ hội đầu tiên của Nghệ An được công nhận danh hiệu cao quý này (cùng với lễ hội đền Chín Gian ở huyện Quế Phong). Vì thế, càng đến gần những ngày lễ hội, nhân dân địa phương và du khách gần xa lại náo nức đón chờ! Với người dân nơi dây, khi tham dự xong lễ hội mới trọn vẹn một mùa xuân. Và khi đó, họ mới chính thức bước vào vụ làm ăn, tiếp tục ra khơi vào lộng, tiếp tục giữ gìn biển đảo, tiếp tục cố gắng có cuộc sống ấm no, xây dựng quê hương mạnh giàu.
P/s: ảnh mượn của các nhiếp ảnh chuyên và không chuyên trong vùng.
Bài viết: Hương Nguyễn
