12/08/2026
"พี่ชื่อ มีนา เรืองพาณิชย์ เป็นคนคลองบางมดตั้งแต่เกิด คลองบางมดถือเป็นขอบชายแดนของกรุงเทพฯ สมัยก่อนตั้งแต่ยุครัชกาลที่ 4-5 ชาวมลายูที่อพยพมาได้ขุดลำรางเล็กๆ ดึงน้ำเข้าที่นาตัวเอง จนมันขยายกลายเป็นคลองใหญ่เชื่อมกับอ่าวไทย พอน้ำเค็มเข้ามาผสมกลายเป็นน้ำกร่อย การทำนาก็เปลี่ยนมาเป็นการทำสวน 'ส้มบางมด' ที่มีเอกลักษณ์คือผิวสีเขียวปนน้ำตาล เพราะความหวานของมันดึงดูดให้มดมาเจาะ จนกลายเป็นเครื่องการันตีความอร่อย
สมัยเด็กๆ ชีวิตพี่ผูกพันกับคลองมาก คลองคือถนนเส้นหลัก เราใช้น้ำฝนดื่มกิน ใช้น้ำคลองอาบและแปรงฟัน ถ้าวันไหนน้ำเค็มหนุน เราแปรงฟันปุ๊บจะรู้ทันที การเดินทางไปโรงเรียน ไปหาหมอ หรือขนส้มไปขายส่งที่ตลาดมหานาค ก็ต้องใช้เรือทั้งหมด วิถีชีวิตริมคลองของเราคือความกลมกลืนทางพหุวัฒนธรรม มีทั้งพุทธ มุสลิม และจีน ตอนเช้าพระบิณฑบาตทางน้ำ เรานั่งเรือหางยาวไปโรงเรียนก็ต้องคอยเบาเครื่องเพื่อไม่ให้คลื่นซัดเรือพระตีลังกา พอถึงวันตรุษจีนหรือสารทไทย เพื่อนบ้านก็เอาขนมมาแบ่งปัน ส่วนวันอีดเราก็เอาขนมไปให้เขา
คลองบางมดไม่ได้เชื่อมแค่ผู้คน แต่ยังเชื่อมสถาปัตยกรรมและอาหาร อย่าง 'มัสยิดนูรุ้ลฮูดา' ที่นี่ ก็ได้ไม้สักทองและกระจกสีศิลปะมลายู-อินโดนีเซีย ที่ล่องเรือมาจากมัสยิดอัลอะตี๊กย่านเจริญกรุง และช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 คนหนีระเบิดจากเจริญกรุงมาอยู่ที่นี่ ก็ได้นำภูมิปัญญาการทำ 'ขนมบะก๊า' ขนมโบราณทรง 8 กลีบที่อบด้วยเตาทองเหลืองติดมาด้วย ซึ่งปัจจุบันเราก็ยังอนุรักษ์และถ่ายทอดให้เยาวชนรุ่นใหม่
แต่พอถึงปี 2527 เกิดน้ำท่วมใหญ่ สวนส้มเริ่มล่ม คนไม่มีทุนทำต่อ ประกอบกับดินเริ่มเสื่อมและมีถนนพุทธบูชาตัดผ่านเข้ามา ชาวบ้านที่ทำสวนไม่รอดก็ขายที่ให้หมู่บ้านจัดสรร คนหันไปทำงานรับจ้างข้างนอก คลองที่เคยเป็น 'หน้าบ้าน' ก็ถูกทิ้งให้กลายเป็น 'หลังบ้าน'
จนกระทั่งเรารู้สึกว่าไม่อยากเสียวิถีชีวิตนี้ไป เราเลยรวมตัวกับเพื่อนบ้านทั้งมุสลิม พุทธ และจีน ลุกขึ้นมาทำ 'ท่องเที่ยวชุมชน' จัดตลาดริมน้ำเพื่อพลิกหลังบ้านให้กลับมาเป็นหน้าบ้านอีกครั้ง พอคลองถูกใช้งาน มีนักท่องเที่ยวมาพายคายัค เด็กๆ มากระโดดน้ำเล่น เรือรับซื้อของเก่ามาตะโกนขายของ คลองมันก็กลับมามีชีวิต
พี่เชื่อว่าถ้าเราอยากรักษาวิถีชีวิตริมน้ำไว้ เราต้องเริ่มจากสิ่งเล็กๆ รวมตัวกันดูแลคลอง พอชุมชนมีเศรษฐกิจ มีรายได้ ทุกคนก็จะหวงแหนที่ทำกิน หวงแหนสายน้ำหน้าบ้าน และพอคลองมันมีคนใช้ มันก็จะไม่ถูกปล่อยให้รกร้าง หรือถูกถมกลายเป็นถนน วิถีชีวิตริมคลองก็จะยังคงอยู่ต่อไปได้ท่ามกลางเมืองที่เปลี่ยนไป"
มีนา เรืองพาณิชย์ – ลูกหลานชาวสวนส้มบางมด ผู้ผูกพันกับสายน้ำสุดขอบกรุงเทพฯ เธอคือหนึ่งในฟันเฟืองสำคัญที่ลุกขึ้นมาเปลี่ยน “หลังบ้าน” ที่ผู้คนเคยหันหลังให้ กลับมาเป็น “หน้าบ้าน” อันภาคภูมิใจ ผ่านการผลักดันการท่องเที่ยวเชิงพหุวัฒนธรรม เพื่อรักษาลมหายใจของคลองบางมดให้ยังคงมีชีวิตชีวาตราบจนทุกวันนี้
"หน้าบ้าน" และ "หลังบ้าน" ถูกกำหนดด้วยสิ่งใด? เมื่อความเจริญทางบกคืบคลานเข้ามา สายน้ำที่เคยเป็นหน้าบ้านก็มักถูกลดความสำคัญลงจนกลายเป็นเพียงหลังบ้านที่ถูกหลงลืม…
คลองทรงจำ THE RIVER REMEMBERS : ชวนล่องเรือมายัง "คลองบางมด" พื้นที่ชานเมืองสุดขอบกรุงเทพฯ ที่ไม่ได้มีดีแค่ตำนานส้มหวาน แต่ยังเป็นภาพสะท้อนของการต่อสู้เพื่อรักษาวิถีชีวิตริมน้ำ เมื่อคนในชุมชนปฏิเสธที่จะปล่อยให้สายน้ำเงียบเหงา และจับมือกันพลิกฟื้นอดีต ให้กลับมาเป็นหน้าบ้านอันทรงคุณค่าอีกครั้ง
#คลองทรงจำ
